İndikatörler
İndikatörler (Belirteçler), ortamın kimyasal özelliğine (özellikle pH değerine veya redoks potansiyeline) bağlı olarak renk değiştiren organik bileşiklerdir.
Laboratuvarlarda, özellikle titrasyon (bir çözeltinin derişimini belirleme) işlemlerinde tepkimenin bittiği noktayı (dönüm noktası) gözle görebilmek için kullanılırlar. pH metreler sayısal bir değer verirken, indikatörler ani ve görsel bir sonuç sunar.
1. Asit-Baz (pH) İndikatörleri
En yaygın kullanılan gruptur. Ortamın asidik veya bazik oluşuna göre renk değiştirirler. Genellikle zayıf asit veya zayıf baz yapısındadırlar.
En sık kullanılan pH indikatörleri şunlardır:
Turnusol: En bilinenidir. Asitte kırmızı, bazda mavi renk verir.
Fenolftalein (Phenolphthalein): Asidik ve nötr ortamda renksizdir, bazik ortamda (pH 8.2'den sonra) pembe/eflatun renk alır. Asit-baz titrasyonlarında en çok tercih edilen indikatördür.
Metil Oranj (Methyl Orange): Asidik ortamda kırmızı, bazik ortamda sarı renk verir.
Bromtimol Mavisi: Nötr pH civarında (pH 6.0-7.6) sarıdan maviye döner. Biyolojik deneylerde sıkça kullanılır.
2. Üniversal İndikatörler
Tek bir renk değişimi yerine, geniş bir pH aralığında gökkuşağı gibi farklı renkler veren karışımlardır.
Bir çözeltinin pH değerini yaklaşık olarak (tam sayı bazında) tahmin etmek için kullanılır.
pH kağıtlarına (Turnusol kağıtlarından daha gelişmiş şeritler) emdirilmiş halde bulunurlar.
Kırmızı: Kuvvetli Asit
Yeşil: Nötr
Mor: Kuvvetli Baz
3. Diğer İndikatör Türleri
Sadece pH için değil, farklı kimyasal reaksiyonlar için de özel indikatörler vardır:
Redoks İndikatörleri: Yükseltgenme-indirgenme tepkimelerinde kullanılır. Ortamın elektron potansiyeline göre renk değiştirir (Örn: Metilen Mavisi).
Kompleksometrik (Metal) İndikatörleri: Metal iyonlarının miktarını tayin etmek için kullanılır. Örneğin, su sertliği ölçümlerinde kullanılan Eriokrom Siyahı T, kalsiyum ve magnezyum ile birleştiğinde renk değiştirir.
Adsorpsiyon İndikatörleri: Çökelme titrasyonlarında, oluşan çökeliğin yüzeyine tutunarak renk değiştiren maddelerdir (Örn: Fluorescein).
4. İndikatör Seçimi Nasıl Yapılır?
Her titrasyon için rastgele bir indikatör kullanılmaz. Seçim yaparken şuna dikkat edilir:
Dönüm Noktası Aralığı: İndikatörün renk değiştirdiği pH aralığı, yapılan deneyin eşdeğerlik noktası (tepkimenin bittiği an) ile örtüşmelidir.
Örneğin; kuvvetli bir asit ile kuvvetli bir bazı nötrleştiriyorsanız Fenolftalein veya Metil Kırmızısı uygun olabilir, ancak zayıf asit/baz tepkimelerinde seçim çok daha kritiktir.
5. Markalar ve Tedarik
Bahsettiğiniz markalar (Merck, Sigma-Aldrich, VWR, Advent) bu indikatörleri genellikle iki formda satar:
Toz (Katı) Form: Laboratuvarda alkol veya su ile çözülerek hazırlanır. Raf ömrü uzundur.
Solüsyon (Sıvı) Form: Kullanıma hazırdır, damlalıklı şişelerde satılır.